Door: Remco Tomesen 
Gepubliceerd: dinsdag 21 juli 2009 06:06
Update: dinsdag 21 juli 2009 15:26
Turkse Bulgaren. Geen groep nieuwelingen die zo snel groeit in Nederland. Vooral de Turken zijn blij met deze harde werkers. Uitbuiting? ‘Wij vinden het oké.’
Ze hangen rond bij de Turkse moskee in de hoop op een baantje. Ze spreken geen woord Nederlands: Bulgaarse mannen bij de Ayasofya Moskee in de Amsterdamse wijk De Baarsjes. Ze zitten voor een raam, op de stoep, drinken een kopje Turkse thee. En ze wachten tot er iemand – meestal een Turk – komt die ze een baantje aan komt bieden. Misschien kunnen ze een paar dagen werken in een shoarmatent, of anders in een bouwbedrijf of kleermakerij.
De Bulgaren zijn de snelstgroeiende groep nieuwelingen in Nederland. Hoeveel er precies wonen, is onbekend; schattingen lopen uiteen van tienduizend tot dertigduizend. Amsterdam en Den Haag zijn steden met veel Bulgaren. Alleen in Den Haag staan er al drieduizend officieel ingeschreven. Twaalf keer zoveel als in 2005. Een nog groter aantal komt niet terug in de lijstjes.
Dat er zoveel Bulgaren juist naar Nederland komen, is geen toeval. Natuurlijk heeft het te maken met de toetreding van het land tot de EU in 2007. Sinds dat jaar mogen de Bulgaren overal in de Europese Unie wonen. Maar het verklaart niet waarom er veel meer Bulgaren naar Nederland zijn gekomen dan Roemenen. Terwijl het veel grotere Roemenië tegelijk met Bulgarije lid werd van de EU.
Wachten op werk. Foto: Peter Hilz / Hollandse Hoogte
Nee, de verklaring moet worden gezocht bij de Turkse moskee. En bij andere Turkse ontmoetingsplekken waar veel Bulgaren komen. De Bulgaren die op die plekken op zoek zijn naar werk, zijn namelijk allemaal Turkssprekende Bulgaren. Turkse Bulgaren worden ze ook wel genoemd. Vrijwel alle Bulgaren die de afgelopen jaren hier zijn gekomen, zijn zulke Turkse Bulgaren.
‘De Turkse gemeenschap in Nederland is groot. Daarom ben ik samen met mijn dochter hier naar toegegaan’, zegt de 45-jarige Turkse Bulgaar Zeydzhan Selimova. Nieuwelingen werken volgens haar meestal voor Turkse bedrijven. Mannen komen in de bouw terecht, in restaurants. Vrouwen worden, net als zij, vaak schoonmaakster. Veel Bulgaren zijn de gastarbeiders van een eerdere generatie gastarbeiders.
De Turkse Turken zijn blij met de Turkse Bulgaren. Ze werken voor een salaris onder het minimumloon en maken lange werkweken. Je zou het uitbuiting kunnen noemen. Maar een Bulgaar ziet het anders. ‘Wij vinden het oké. Ze verdienen in Nederland veel en veel meer dan in Bulgarije’, zegt Selimova. Een leraar moet het volgens haar in Bulgarije met een maandsalaris van 250 euro doen. De Turkse Bulgaren zijn goedkoper en maken meer uren dan Turkse werknemers die al langer in Nederland wonen en weten wat hun rechten zijn. Bovendien werken veel Bulgaren illegaal. Bulgaren mogen dan wel als EU-burger in Nederland wonen, werken is ingewikkelder. Daarvoor moet de werkgever een werkvergunning aanvragen; en die is niet eenvoudig te krijgen.
Van de iets meer dan zeven miljoen Bulgaren is er één miljoen Turks-Bulgaars. Ze zijn een ‘overblijfsel’ uit het Ottomaanse rijk, waar Bulgarije tot het begin van de twintigste eeuw deel van uitmaakte. Veel van hen wonen in bergdorpen. Van oudsher werken ze vaak in de tabaksindustrie. Ze zijn vaak lager opgeleid dan de Bulgaarse Bulgaren zegt Maria Genova (36). Zij is een Bulgaarse Bulgaar die al 17 jaar in Nederland woont en is de schrijfster van het boek Communisme, sex en leugens. Net als veel andere Bulgaarse Bulgaren kwam zij naar Nederland voor de liefde; haar man is Nederlands.
Tot vorig jaar was er volgens Genova regelmatig een discoavond voor Bulgaren in Amsterdam. ‘Maar in plaats van lekker te dansen, werd er gediscrimineerd’, zegt ze. Bulgaarse Bulgaren wilden niet naar de disco, omdat er volgens hen te veel Turken en zigeuners kwamen.
Gedwongen stemmen
Dat er vooral Turkse Bulgaren in Nederland wonen, kwam een paar weken geleden heel duidelijk naar voren bij de Bulgaarse parlementsverkiezingen. Bulgaren konden hier toen op een paar plekken stemmen; onder meer bij de ambassade in Den Haag, en in een bedrijfspand in Amsterdam. De Bulgaarse Bulgaren die gingen stemmen ‘keken heel somber’, zegt Daniela Gortcheva. ‘Er waren in Amsterdam vrijwel alleen maar Turkse Bulgaren’, zegt de met een Nederlander getrouwde Bulgaarse Bulgaarse, die het Bulgaars-Nederlandse tijdschrift Dialoog uitgeeft.
Maar er was meer aan de hand bij het stembureau. Volgens Gortcheva gingen veel Turkse Bulgaren niet vrijwillig stemmen. ‘Er waren functionarissen van de politieke partij DPS aanwezig. Zij controleerden of Bulgaarse Turken stemden op hun partij.’ De Beweging voor Rechten en Vrijheden (DPS) is een politieke partij die zegt op te komen voor de belangen van de Bulgaarse Turken. In de praktijk is het echter vooral een zeer corrupte partij die het om de eigen macht gaat, blijkt uit gesprekken met Bulgaren in Nederland.
De DPS-mannen bij het stembureau hadden lijsten met namen van Bulgaars-Turkse mensen. Het ging om werknemers van bedrijven waar veel Turkse Bulgaren werken, zegt Gortcheva. ‘De bazen van die bedrijven hadden de lijsten aan de DPS verstrekt. De werknemers kregen te horen dat ze pas na de verkiezingen hun salaris kregen uitbetaald. Niet stemmen betekende dus: geen salaris’.
Andere Bulgaren in Nederland vertellen hetzelfde verhaal over de dwingende hand van de DPS. Bedrijven waar veel Turkse Bulgaren werken, staan in nauw contact met de DPS, bevestigt Bojidar Konstantinov, een in Amsterdam woonachtige Bulgaar. En ook de stembureaus waren niet zuiver. ‘Bij het bureau in Amsterdam was iedereen in de verkiezingscommissie lid van de DPS’.
In Bulgarije heeft de DPS de Turks-Bulgaarse gemeenschap onder controle, zegt Konstantinov. Ook de ‘uitzendbureaus’ die Bulgaarse Turken helpen naar Nederland te komen, zijn volgens hem in de greep van de DPS. ‘Ze zijn bij alles betrokken. Van het regelen van het vervoer tot het regelen van de werkplekken in Nederland.’
Geen goed gevoel
Volgens Gerlof Roubos, directeur van de VIA, zijn er veel louche tussenpersonen en uitzendbureaus actief in Bulgarije. De VIA is een branchevereniging voor uitzendbureaus die buitenlandse werknemers bij Nederlandse bedrijven plaatsen. ‘Geen van onze leden doet eigenlijk iets met Bulgaren’, zegt Roubos. ‘Toen het nog beter ging met de economie zijn sommige bureaus wezen kijken in Bulgarije en Roemenië. Maar ze kwamen terug met het verhaal dat ze een slecht gevoel bij de landen hadden.’
Volgens Roubos begon dat ‘slechte gevoel’ al bij de manier van werven. ‘Allerlei louche tussenfiguren zijn er bezig om mensen op een goedkope manier naar Nederland te krijgen.’ Er zijn volgens hem bemiddelaars die ‘betaald krijgen per persoon die ze naar Nederland vervoeren’. ‘Ze duwen op zaterdagmiddag zoveel mogelijk Bulgaren in een busje. Zonder dat ze werk voor ze hebben geregeld in Nederland.’ De tussenfiguren zijn er alleen op uit om zoveel mogelijk Bulgaren naar Nederland te krijgen; voor de rest maakt het ze niks uit, zegt Roubos.
Voor uitzendbureaus in Nederland is het noodzakelijk om goede tussenfiguren ‘in het land zelf te hebben’. ‘Zij kennen de weg, weten waar ze mensen moeten werven.’ Bij de Polen was het vanaf het begin anders, zegt Roubos. ‘In Polen werkten we met tussenfiguren die we konden vertrouwen.’
Zo gezien is het is dus bijna onvermijdelijk dat de nieuwe Bulgaren terecht komen in het illegale (Turkse) circuit. Met alles wat daar bijhoort: slechte huisvesting, werkweken van zestig uur, malafide bedrijven en veel te lage lonen.
Bier drinken
Bulgaren die nieuw zijn, werken meestal voor Turken. Maar als ze een beetje ‘thuis’ zijn in Nederland, beginnen ze vaak eigen bedrijven. Er ontstaan al vrij veel kleine Turks-Bulgaarse bouwbedrijfjes. ‘Turkse Bulgaren leren vrij snel de Nederlandse taal. Ze spreken Bulgaars en Turks’, zegt Bojidar Konstantinov. ‘Het is dan makkelijker nóg een taal te leren.’
Wat taal betreft hebben de Bulgaars-Turkse dus een voorsprong op Turkse nieuwkomers. En er zijn meer verschillen tussen Turkse Bulgaren en Turken. Konstantinov: ‘De Bulgaren zijn niet religieus. Ze maken zelfs grapjes over de Turkse Turken. Over hun hoofddoekjes en de manier waarop ze zich kleden.’
Volgens hem doet vrijwel geen enkele Turkse Bulgaar, hoewel meestal officieel moslim, mee aan de ramadan. Ze drinken ook gewoon alcohol. Konstantinov: ‘Geloof speelt voor hen geen rol.’
Goede moslims of niet, de eigenaars van de Turkse bedrijven maakt het weinig uit. Economie is net iets belangrijker dan religie. Ook als dat ten koste gaat van de serieuze moslims. VIA-directeur Gerlof Roubos: ‘Ik heb het gevoel dat de Bulgaren het werk overnemen van oudere migranten, Turken en Marokkanen. Ik denk dat zij het kind van de rekening zijn.’
Snelst groeiend
De Bulgaren zijn de snelst groeiende groep nieuwkomers in Nederland. En veruit het grootste deel (90 procent) van die groep is van etnisch Turkse origine.
Den Haag
Den Haag is een van de steden met de meeste Turkse Bulgaren. Er wonen nu twaalf keer zoveel Bulgaren als in 2005, zegt wethouder Marnix Norder (PvdA, Bouwen en Wonen). Drieduizend staan er ingeschreven. Norder: ‘Maar een groot aantal staat niet geregistreerd’. Het aantal Bulgaren stijgt volgens hem in zijn stad veel sneller dan het aantal Polen. De Roemenen zijn met vierhonderd een relatief kleine groep.
Communisten en Turken
In 1878 kregen de Bulgaren autonomie; het land werd een zelfstandig prinsdom van het Ottomaanse (Turkse) Rijk. Ook na de onafhankelijkheid bleven er echter Turken in Bulgarije wonen. Het zijn de voorvaderen van de huidige Bulgaarse Turken. Lange tijd waren er relatief weinig problemen tussen de Turken en Bulgaren in Bulgarije.
De communisten verstoorden die relatie ruw. ‘Zij waren in de jaren zestig heel erg bang voor de Turken’, zegt Daniela Gorcheva, journaliste en uitgever. ‘De communisten vreesden dat de Turken een deel van Bulgarije zouden pakken. En dat ze hulp zouden krijgen van de Turkse Bulgaren.’
Actie
Het duurde nog jaren voordat de communisten over gingen tot actie. Dat was in de jaren tachtig. Bulgaarse Turken moesten hun namen veranderen, mochten geen hoofddoekjes meer dragen. Op een gegeven moment moesten sommigen verplicht het land uit, zegt Bojidar Konstantinov, een in Amsterdam wonende Bulgaar. ‘Communisten omsingelden Turkse dorpen en steden in Bulgarije. Bulgaren werden op de trein gezet, of op andere manieren naar Turkije gestuurd.’ Een meerderheid van de Turkse Bulgaren mocht overigens blijven.
Over het waarom van de actie tegen de Turken is nog steeds onduidelijkheid. Was het angst voor een Turkse inval? Of een opdracht uit Moskou? Het verbulgariseren en uitzetten van Turken zou een experiment van de sovjets zijn geweest.
Terug
Na de val van het communisme keerde een deel van de Turkse Bulgaren terug uit Turkije. Ze kwamen terug in een ander land. De relatie tussen de Bulgaarse Bulgaren en de Turkse Bulgaren was dankzij de communisten sterk vertroebeld. Een officieel excuus van de regering aan de Turkse Bulgaren is er nooit gekomen.