Nieuws Actueel

Geen woorden voor gevoelens

Van onze redactie 6 januari 2015

'Op de begrafenis van zijn moeder zag ik geen verdriet. Hij huilde niet en toonde geen emotie. Altijd als ik vraag: 'wat voel je nu?' blijft het stil. Onze relatie is kil en zakelijk. Hij kan niets met mij delen, zodat ik hem ook niet kan steunen. Dat geeft problemen in ons huwelijk", zegt Carla.

Zij is getrouwd met Leo en meegegaan tijdens een sessie met de psychiater. Leo is in behandeling voor zijn alcoholverslaving en heeft ook alexithymie. Hij kan zijn gevoelens moeilijk benoemen. Die twee dingen hangen soms met elkaar samen.

Beperkte fantasie Leo zou ook zomaar een patiënt van Hein de Haan, psychiater bij Tactus Verslavingszorg te Deventer, kunnen zijn. De Haan: "Mensen met deze karaktertrek hebben moeite met introspectie en de eigen zielenroerselen. Ze zijn vaak praktisch ingesteld, hebben een beperkte fantasie en dromen zelden."

Volgens De Haan, net gepromoveerd op dit onderwerp waarover nog weinig bekend is, mag je het geen psychiatrische stoornis noemen, maar is het een persoonlijkheidskenmerk. Alexithymie staat ook niet in de DSM, de 'bijbel' van de psychiatrie. De term is overigens al in 1973 opgeëist door de Amerikaanse psychiater Peter Sifneos en betekent letterlijk 'geen woorden voor gevoelens'. Ongeveer 10 procent van de mensen zou eraan lijden, iets meer mannen dan vrouwen.

Emotieloos Deze eigenschap is geen lichte vorm van autisme, benadrukt De Haan, hoewel er wel een overlap mee is. "Een belangrijk verschil is dat alexithyme personen vaak wel kunnen begrijpen wat de ander zegt en de gedachtegang daarachter, maar de bijhorende emotie moeilijk of niet kunnen doorgronden. Zij zijn soms volledig emotieloos. Of ze hebben wel emoties, maar kunnen die dan geen plek geven, niet benoemen. Ze zijn bijvoorbeeld bang, boos of verdrietig en kunnen dat niet onder woorden brengen. Ze kunnen ook driftbuien hebben zonder te weten waarom. Door al die gevoelens niet te kunnen delen met anderen leiden ze vaak een armer sociaal leven."

Opvallend is dat een derde tot de helft van aan alcohol verslaafde mensen alexithym is, volgens de meest gebruikte vragenlijst daarvoor. Ook mensen met een depressie, eetstoornis, angststoornis of maagklachten en andere psychosomatische ziekten vertonen vaak alexithyme kenmerken. "Maar je mag het beslist niet omdraaien en zeggen dat alexithyme personen eerder een psychosomatische stoornis kunnen krijgen of verslaafd worden. Daar is nog geen causaal verband tussen gevonden", zegt De Haan.

Bacterie Zo is er onder zijn verslaafde patiënten die tevens pijn in de bovenbuik hadden, gekeken of dat niet verklaard kon worden door de aanwezigheid van helicobacter pylori, de bacterie die leidt tot maagzweren. Dit bleek niet het geval. Maar de bovenbuikklachten waren wel sterk gerelateerd aan alexithymie. "Maar ook hier is het lastig om te beweren dat alexithymie een verhoogde kans geeft op een maagzweer of andere bovenbuikklachten. Dat verband kun je pas met meer zekerheid leggen als je de patiënten in de tijd volgt".

Dat geldt ook voor verslaving. De Haan: "Wat je zou willen, is een groep mensen nemen en kijken wie er in het begin alexithym is en of daaruit na verloop van tijd een verslaving kan ontstaan. Maar zo'n soort onderzoek is nog nooit gedaan".

Desgevraagd kan hij zich wel voorstellen dat het voor mensen die niet goed met hun gevoelens kunnen omgaan aantrekkelijk is om naar verdovende middelen te grijpen. "Deze middelen dempen de gevoelens, waardoor ze zich minder ongemakkelijk voelen en zich minder hoeven af te zonderen. Maar nogmaals, dat is geen goed onderbouwde theorie".

Stabiel De psychiater heeft gekeken of het persoonlijkheidskenmerk stabiel is of een tijdelijke toestand. "Uit mijn onderzoek blijkt dat het geen sterk stabiel persoonlijkheidskenmerk is. Op het ene moment scoort de patiënt hoger op de alexithymie-vragenlijst dan op een ander moment, bijvoorbeeld een paar maanden later. Dat kan verklaard worden door tijdelijke invloeden. Iemand met een depressie, een ernstige ziekte of net een traumatische ervaring achter de rug, zoals misbruik, scoort meestal tijdelijk hoger dan iemand die dat niet heeft. Uit mijn onderzoek blijkt tevens dat alexithymie een erfelijke factor heeft, vooral vanuit de vaderlijke lijn. Wanneer die het heeft, bestaat de kans dat zijn kinderen het ook krijgen."

Er bestaan geen medicijnen die het probleem oplossen. Ook is er geen gerichte psychologische therapie. "De meeste alexithyme personen komen niet voor alexithymie in behandeling, maar voor andere psychische klachten. Bovendien moet je geen therapie geven om dat gevoelsleven bloot te leggen, want dat lijkt volstrekt niet effectief bij alexithymie."

Verwachtingspatroon Daarom is het handig als de partner of een van de kinderen aanwezig is bij de sessies, vertelt De Haan. "Dan leg ik uit hoe het in elkaar zit. En dat het geen zin heeft om die persoon op dat gebied proberen te veranderen. Het verwachtingspatroon van de familie of partner moet worden bijgesteld, zodat er niet constant gedoe en ergernis ontstaat over hetzelfde emotiebeperkte gedrag. Het verontschuldigt ook een beetje de patiënt, van wie de partner meent dat hij het niet goed doet. Het helpt om te zeggen dat hij niet anders kan. Sorry, maar zonder benen kun je nu eenmaal niet lopen. Het is als iemand met een laag IQ toch koste wat kost naar het gymnasium willen sturen. De kans van slagen is dan erg klein. Het gaat vooral om begrijpen en leren accepteren van de situatie."