Nieuws Actueel

IBO-rapport: ZZP'er is een kanarie in een kolenmijn

Caroline Spilt 5 oktober 2015

Kanarie kolenmijn ibo zzp middelgroot

Het kabinet schuift een oplossing om meer zekerheid te scheppen voor zelfstandigen voor zich uit. Dat stelt vakbond FNV in een reactie op het onderzoek naar de positie van de 1 miljoen ZZP'ers (zelfstandigen zonder personeel) in Nederland. Ook CNV meent dat het kabinet geen echte knopen doorhakt over de vraagstukken.

Lees ook:

FNV wil compensatie voor postbodes Interne kritiek op ZZP-plan Heerts

In opdracht van minister van Financiën Dijsselbloem startte in mei 2014 het Interdepartementaal Beleidsonderzoek (IBO) naar zelfstandigen zonder personeel. Voor 1 december 2014 zou het af moeten zijn. Dat lukte niet. De ZZP'er bleek te complex. En de materie te gevoelig. "Voor sommigen is de zzp'er de 'kanarie in de kolenmijn' - een signaal dat er iets grondig mis is met het functioneren van de Nederlandse arbeidsmarkt en het stelsel van sociale zekerheid. Anderen vergelijken de groei van het aantal ZZP'ers met een 'koekoeksjong' en zien vooral oneerlijke concurrentie tussen zelfstandigen en werknemers, waarbij de laatsten het onderspit delven," leest het rapport.

PostNLEen bekend voorbeeld van de scheve arbeidsverhoudingen is PostNL. Ze onslaat werknemers en huurt vervolgens ZZP'ers in. Dat scheelt de pakketdienst kosten en de bezorger houdt z'n inkomen op niveau door fiscale voordelen zoals de zelfstandigenaftrek. De belastingbetaler betaalt kosten die normaal voor de werkgever zouden zijn.

De belangrijkste conclusies De vijf belangrijkste conclusies uit het IBO-rapport:1. Het aantal ZZP´ers is het laatste decennium met bijna vijftig procent toegenomen. Onder hen zijn 800.000 die als zelfstandige hun hoofdinkomen verdienen. 600.000 ZZP´ers verdienen bij als zelfstandige. Het aantal ZZP´ers in Nederland groeit aanzienlijk sneller dan in de rest van de EU.

2. De snelle groei van het aantal ZZP´ers in vergelijking met het buitenland komt deels door het grote verschil in fiscale behandeling van ZZP´ers en werknemers. De figuur hieronder laat zien welk gevolg die fiscale regelingen (werknemersverzekeringen, reserveringen voor werkloosheid, ziekte, arbeidsongeschiktheid) hebben op de kosten van een werkgever. Op Wml-niveau (wettelijk minimumloon) kost een werknemer 140 procent van zijn netto besteedbaar inkomen. Een IB-ondernemer kost 116 procent. Als een ZZP'er geen opslag in zijn tarief meeneemt voor reserveringen (IB-excl) wordt dat verschil met de werknemer nog groter, omdat de ZZP'er toeslagen ontvangt.

De voordelen voor de ZZP'er: in alle drie de inkomenssituaties (Op wml-niveau, modaal en tweemaal modaal) houdt de ZZP'er meer over dan de werknemer. Een voorbeeld: op minimumniveau (wml) houdt de ZZP'er (IB) 87 procent van zijn winst over als netto besteedbaar inkomen. De werknemer houdt 72 procent over. Op modaal niveau verschilt het netto inkomen van en werknemer en een IB'er die reserveringen maakt 5,5 duizend euro per jaar.

Daarnaast is het voor mensen met relatief kleine kans om arbeidsongeschikt of werkloos te worden interessant om ondernemer te worden, omdat een werknemer verplicht bijdraagt aan werknemersverzekeringen waar hij naar verwachting geen gebruik van zal maken.

3. ZZP'ers hebben een bescheiden rol bij het creëren van werkgelegenheid en innovatie. De toename van het aantal ZZP'ers gaat namelijk op macroniveau niet gepaard met een toename van Research- & Development-uitgaven. Daarmee zijn ze weinig verschillend van werknemers en wordt de rechtvaardigheid van fiscale voordelen in twijfel getrokken.

4. Ongeveer tweederde van de ZZP'ers verzekert zich niet tegen arbeidsongeschiktheid. Het rapport toont aan dat een deel van de ZZP’ers het minder goed doen dan andere ZZP´ers. Wie in een slechte onderhandelingspositie zit, werkt voor lage tarieven, is in de regel niet verzekerd bij ziekte en arbeidsongeschiktheid (geldt voor tweederde van de ZZP'ers) en bouwt geen pensioen op. Concurrentie op arbeidsvoorwaarden leidt er toe dat je in sommige sectoren alleen nog maar als ZZP'er aan de slag kan. De ZZP'er vervangt dan de werknemer. De Inspectie SZW waarschuwt voor risico's voor gezonde werkomstandigheden in de zorg, bouw, en pakketdienstsector.

5. De groei van het aantal ZZP'ers is slecht voor de schatkist. ZZP'ers maken vaker aanspraak op toeslagen (meer uitgaven). Door het vaker inhuren van ZZP'ers in plaats van het in dienst nemen van werknemers neemt het bereik van het sociale zekerheidsstelsel af (minder inkomsten).

Toekomst van arbeidDe ondernemersfaciliteiten hadden tot doel om werkgelegenheid en innovatie te stimuleren. Dat doen ze niet. Sterker nog, ze verstoren de arbeidsmarkt. Daarom is het volgens het onderzoek van belang om fiscale regimes voor werknemers en ondernemers dichter bij elkaar te brengen.

Beleid moet minder gericht zijn op de vorm waarin gewerkt wordt, en meer op behoeften van werkenden. Dat wil zeggen, minder in termen van werknemer versus zelfstandige, en meer in termen van afhankelijkheid versus zelfredzaamheid.

Bijvoorbeeld door een arbeidsongeschiktheidsverzekering voor alle werkenden, los van werk- en rechtsvorm. Voor pensioenen is er al een basisniveau: de AOW is er voor iedereen.

Drie beleidsvariantenVerder stelt het IBO drie budgettair neutrale beleidsvarianten op die een stap vormen richting dit toekomstperspectief.

Variant A: Bescherming ZZP’ers en werkgelegenheid onderkantIn deze variant is een arbeidsongeschiktheidsverzekering verplicht. Daarnaast komt er een afdrachtsvermindering voor werkgevers die lager betaalde werknemers in dienst nemen en wordt de arbeidskorting verhoogd. De zelfstandigenaftrek wordt afgeschaft. Het effect: ZZP’en wordt duurder, personeel aannemen goedkoper.

Variant B: Keuzevrijheid, flexibiliteit en innovatieDeze beleidsvariant worden werkgeverslasten verlaagd door lagere premielasten doordat het verplichte beschermingsniveau wordt verlaagd. Werknemers worden goedkoper. De zelfstandigenaftrek wordt een heffingskorting. Het effect: ZZP’ers die toeslagen ontvangen gaan er in koopkracht op achteruit.

Variant C: Toegankelijke bescherming en lagere lasten op arbeidDeze beleidsvariant bevat een verhoging van de subsidie op vrijwillige ziekte- en arbeidsongeschiktheidsverzekeringen voor zelfstandigen en kleine werkgevers hoeven geen tweede jaar loondoorbetaling bij ziekte meer te betalen doordat er een verplichte publieke verzekering wordt ingevoerd. Pensioenfondsen worden wettelijk verplicht. Werkgeverslasten worden verlaagd (lager verplicht beschermingsniveau) en de zelfstandigenaftrek en startersaftrek worden afgeschaft. Het effect: de lasten op arbeid van ZZP’ers stijgen, maar dit wordt deels gecompenseerd door hogere arbeidskorting. De lasten op arbeid voor werknemers dalen. Werknemers worden goedkoper. ZZP’ers gaan er in koopkracht op achteruit (ongeveer tien procent bij een modaal inkomen). Werknemers zien hun koopkracht toenemen. Het beschermingsniveau voor zelfstandigen neemt toe.

HamvraagDe hamvraag is in welke mate een groep bescherming krijgt. Dat is een politieke keus: een balans tussen bescherming en solidariteit enerzijds en keuzevrijheid anderzijds.

Ruzie binnen coalitieDie politieke keus is voorlopig nog niet genomen. Binnen de coalitie was lang geruzied om tot een reactie te komen op het IBO-rapport. Uiteindelijk is besloten dat de zelfstandigenaftrek blijft bestaan en dat er geen verplichte verzekeringen komen voor ZZP'ers. De VVD is daar tevreden mee, de PvdA noemt het teleurstellend dat het kabinet geen antwoorden heeft op grote vragen rond de arbeidsmarkt en de sociale zekerheid. Het is geen geheim dat de coalitiepartijen niet op één lijn zitten als het gaat om de positie van ZZP'ers.

SchijnzelfstandigheidFNV vindt dat het kabinet de zaak op z'n beloop laat. "Mensen willen wel weten waar ze in de komende jaren aan toe zijn, menen de bonden. Ook pleiten CNV en FNV voor de aanpak van schijnzelfstandigheid, waarbij een ZZP'er die in feite gewoon een werknemer is onterecht profiteert van de zelfstandigenaftrek. Daarbij onttrekken ook werkgevers zich aan afdracht van werkgeversheffingen, aldus de bonden.

Meer controleVolgens CNV is er meer capaciteit voor controles en inspecties nodig. Ook moet er een vervolg komen op de Wet Aanpak Schijnconstructies, specifiek gericht op schijnzelfstandigheid. De FNV wil, waar dat zinnig is, cao afspraken kunnen maken over de inzet van ZZP of over minimumtarieven.

VakbondenOndernemersorganisaties VNO-NCW, MKB-Nederland en PZO-ZZP zijn blij dat het kabinet geen maatregelen treft met 'negatieve gevolgen voor de ZZP-ontwikkeling' zeggen ze tegen NOS: "Door de zzp’ers is de Nederlandse samenleving steeds ondernemender geworden. Zzp’ers zijn voor eigen rekening en risico aan de slag – hét kenmerk van ondernemen - en zijn in overgrote meerderheid tevreden met de keuze voor het ondernemerschap."