Nieuws

Martijn van Dam: 'Voedselproductie niet verdelen over vier ministeries'

Nederland moet over vijf jaar koploper zijn op het gebied van duurzame voeding. Dat lukt alleen met een minister van Voedsel, vindt staatssecretaris Martijn van Dam. Die staat onder meer voor de taak om de Nederlandse veestapel fors te laten krimpen. Dat meldt het AD.

Annemieke van Dongen | Foto: Guus Schoonewille 7 maart 2017

Martijn van Dam staatssecretaris Economische Zaken

Zijn tijd zit er na de verkiezingen op, maar het werk van de kortst zittende bewindspersoon in het kabinet is nog lang niet klaar. Toen voormalig PvdA-vicefractievoorzitter Martijn van Dam anderhalf jaar geleden partijgenote Sharon Dijksma opvolgde als staatssecretaris van Economische Zaken, had hij grootse plannen. Hij zou misstanden in de voedingsindustrie aanpakken en vechten voor gezonder, duurzamer geproduceerd eten. Wat is daarvan terechtgekomen?

Niet zoveel als hij hoopte, erkent de staatssecretaris die over landbouw gaat. Neem de superstreepjescode. Consumenten moesten volgens hem in één oogopslag kunnen zien waar ingrediënten vandaan komen, als ze een product scannen met hun telefoon. Te beginnen met vlees.

,,Van een pakje varkensvlees wil ik kunnen zien welke boer het heeft geproduceerd. Tot mijn teleurstelling bleek dat echter niet te kunnen. In de slachterij gaat al het vlees door elkaar."

Dat moet veranderen, vindt hij. ,,De boer moet een gezicht krijgen. Dan kan hij een product neerzetten dat anders is dan dat van concurrenten. Dat we nu in Nederland massaproductie van varkensvlees hebben voor de rest van Europa, is niet houdbaar."

Is er nog wel ruimte voor varkens in dit volle land?

,,Zeker niet voor de 12 miljoen die we nu hebben. De PvdA wil het totale aantal dieren in Nederland met 20 procent verminderen. We moeten kiezen voor kwaliteit en dierenwelzijn. Meer ruimte, zodat de dieren ook naar buiten kunnen. Dan zul je uiteindelijk eerder richting de helft van het aantal varkens gaan. De varkenshouders beseffen zelf ook dat het anders moet. In de sector is de afgelopen jaren amper wat verdiend."

Minder boeren betekent niet minder dieren. Integendeel: de boeren die overblijven, bouwen alsmaar grotere stallen.

,,Daarom wil de PvdA de dierenrechten uit de markt nemen. Daarnaast heb ik een nieuwe wet klaarliggen, die provincies de bevoegdheid geeft om grenzen te stellen aan veehouderijen. Brabant kan daarmee het platteland weer leefbaarder maken. Het volgende kabinet moet een nieuwe stip op de horizon zetten: hier willen we over tien jaar staan qua dierenwelzijn."

Dat vergt grote investeringen van de boeren.

,,Klopt, dat kan dus alleen als we er samen met de boeren voor zorgen dat ze genoeg verdienen. De VVD, CDA en de PVV claimen op te komen voor de boeren, maar laten alles bij het oude. Met zulke vrienden hebben boeren geen vijanden meer nodig."

U kunt ook aan de vraagknop draaien en vlees belasten met het hoge btw-tarief en een accijns. Die weg beveelt het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu aan om het milieu te beschermen.

,,Ik geloof daar niet in. Je eetpatroon is echt onderdeel van wie je bent, dat verander je niet door vlees een paar cent duurder te maken. Wel door mensen op een positieve manier nieuwsgierig te maken. Daarom heb ik 2 miljoen euro uitgetrokken voor de ontwikkeling van plantaardige alternatieven. Zoals de Dutch Weed Burger, gemaakt van zeewier. Als je die hebt geproefd, wil je hem vaker eten."

Zulke vervangers zijn meestal duurder dan vlees. Via een heffing op vlees kunt u er toch voor zorgen dat plantaardige alternatieven goedkoper zijn en zo de vraag stimuleren?

,,Ik begrijp de morele discussie, maar ik wil het maatschappelijke probleem van onze vleesproductie niet op het bordje leggen van de mensen met de kleinste portemonnee. Dat zijn degenen die zo'n prijsverhoging echt voelen."

Een instrument waar Van Dam wél wat in ziet, is het Europese landbouwbeleid. Dat moet volgens hem op de schop om de lat voor boeren omhoog te krijgen. ,,40 procent van de volledige EU-begroting gaat nu als directe inkomenssteun naar boeren. De gemiddelde Nederlandse boer krijgt per maand meer geld dan een AOW'er aan uitkering, zonder dat hij daar iets voor terug hoeft te doen. We moeten toe naar een model dat boeren subsidieert voor dingen die we als samenleving verwachten: zorg voor de natuur, een mooi platteland, dierenwelzijn, minder uitstoot."

Dat plan diende u vorig jaar al in bij de Europese Commissie. Ligt dat ergens op een plank in Brussel te verstoffen?

,,Nee, nee. De Commissie komt na de zomer met concrete voorstellen voor het landbouwbeleid vanaf 2020. Een taskforce kwam met ongeveer dezelfde conclusies."

Van Dams vorige lobby in Brussel, voor de melkveehouderijen, was geen succes. De EU stak een stokje voor zijn fosfaatrechtenplan dat hun mestoverschot moest terugdringen. Doordat de fosfaatrechten pas volgend jaar mogen ingaan, moeten nu tienduizenden gezonde melkkoeien worden geslacht om het mestoverschot in te perken. Gesubsidieerd met gemeenschapsgeld. Het was Van Dam een lief ding waard geweest als hij dat had kunnen voorkomen, zegt hij. ,,Maar niemand zag aankomen dat zóveel melkveehouders zouden uitbreiden, toen het melkquotum twee jaar geleden werd afgeschaft. Wetenschappers niet, gerenommeerde onderzoeksbureaus niet."

Gevolg van de uitbreidingsdrift is ook dat minder koeien in de wei staan. De Tweede Kamer wil dat u weidegang verplicht stelt.

,,Als na de zomer blijkt dat de cijfers komend weideseizoen weer zo slecht zijn, ontkomen we niet aan stappen. Ik onderzoek nu wat de mogelijkheden zijn. Je kunt moeilijk een koeienpolitie opzetten die overal controleert of de koeien wel echt buiten staan."

Is dat wat u de afgelopen anderhalf jaar heeft geleerd: een duurzamer productie van voedsel kun je niet aan de boeren overlaten?

,,Het is dubbel. Ik zie wel degelijk boeren die verantwoordelijkheid nemen. Maar op eigen kracht is het heel lastig. Een varkensboer houdt maar weinig over. De winst zit bij de toeleverende industrie en de supermarkten."

Over vijf jaar moet Nederland koploper zijn op het gebied van gezonde en duurzame voeding, sprak Van Dam onlangs af met het bedrijfsleven. De uitvoering van de plannen wordt echter nog een hele uitdaging, zegt hij.

,,Ook omdat voedsel een terrein is dat over vier ministeries is versnipperd: Economische Zaken, Volksgezondheid, Buitenlandse Handel en Milieu. Het volgende kabinet zou een minister van Voedsel moeten krijgen. Het slagen van de zo noodzakelijke veranderingen in de voedselproductie mag niet afhankelijk zijn van vier bewindslieden die toevallig wel of niet goed met elkaar kunnen samenwerken."

40 procent van de EU-begroting gaat als directe inkomenssteun naar boeren

Martijn van Dam, staatssecretaris Economische Zaken