Nieuws Marketing

'Eeuw geleden al zochten Twentse ondernemers markt voorbij horizon'

Een eeuw geleden al zochten Twentse ondernemers afzetmarkten ver voorbij de horizon. In 1915 schreef de Almelose textielfabrikant D.W. van Wulfften Palthe met Reis naar Oost-Aziëeen bijzonder verslag van een trip door het Verre Oosten in 1913-1914.

Van onze redactie 15 december 2015

Willem van Wulfften Palthe

Ze hoorden al sinds de vijftiende eeuw tot de maatschappelijke bovenlaag van Twente. De Palthe's waren rentmeester, dominee, jurist of burgemeester in Oldenzaal, Ootmarsum, Denekamp en Bentheim.

BroersDe drie broers Willem, Arnold, Richard van Wulfften Palthe - de toevoeging Van Wulfften is van 1816 - waren de eersten die in 1873 in Almelo als fabrikant begonnen. Ondanks bedenkingen van hun vader kregen ze toestemming familiekapitaal te gebruiken om de Almelosche Ververij en Chemische Wasserij Gebr. Palthe te stichten.

Gefortuneerde familie Het familiekapitaal was vergaard door dominee Johannes Palthe (1767-1854) die met geld van een rijke (anti-roomse) tante uit Amsterdam grote stukken grond opkocht in Noordoost-Twente om de roomse pachters, zo gaat het verhaal, bij het einde van de pachtovereenkomst te vervangen door protestanten. Hij was een grondspeculant avant la lettre en maakte van de 'aanzienlijke' familie ook een gefortuneerde familie.

ReisDe auteur van 'Reis naar Oost-Azië', D.W. (Willem) van Wulfften Palthe, maakte zijn reis tussen oktober 1913 en juni 1914 op het moment dat hij na veertig jaar directeur te zijn geweest van Gebr. Palthe een stapje terug zou doen. Hij had zijn hele leven al uitgekeken naar deze 'Grand Tour'.

OntmoetingTot Rangoon (Birma) werd hij vergezeld door Frederik en Ada Stork, die daar een handelsfirma en rubberplantage bezaten, zijn aanstaande schoondochter Joke Willink en zijn broer en mede-firmant Richard. Zoon Wim reisde hen tegemoet vanuit Rangoon, waar hij stage had gelopen. Hij ontmoette het reisgezelschap, onder wie dus zijn verloofde, in Bombay.

Twentsche BontweverijNa een lange toeristische reis door India, scheidden de wegen zich in Rangoon. Willem en zijn zoon Wim, die zijn vader bij terugkomst zou gaan opvolgen als directeur van de Twentsche Bontweverij in Hengelo, reisden door naar Indonesië, waar ze vanaf het logeeradres in Semarang, waar dochter Els woonde, veel werkbezoeken aflegden. Vooral aan rubberplantages. Niet zo vreemd, omdat ze veel aandelen rubber bezaten.

Toeristische uitstapjesEr bleef tijdens het maandenlange verblijf op Java voldoende tijd over voor meerdaagse toeristische uitstapjes. Later wisselden ze ook in China en Japan het aangename steeds met het nuttige af. Zoon Wim bezocht bovendien vaak fabrieken, speurend naar nieuwe procedés en technieken.

Eerste klas Het gezelschap reisde altijd eerste klas. Minder gefortuneerde passagiers werden volledig afgeschermd van de 'dure gasten'. Honderd jaar later is het nog steeds verbazend hoe onbezorgd mensen in die tijd op reis konden gaan - tenminste wie over veel geld beschikte. De grote afstanden werden afgelegd per stoomboot en per trein, waar Van Wulfften Palthe c.s. meestal de beschikking hadden over eigen wagons. Op de boot waren de maaltijden voortreffelijk en werd van alles gedaan (bridgewedstrijden, spelletjes, optredens) om de eersteklaspassagiers te vermaken. In Bombay gingen ze bij reisorganisatie Cook langs om de wensen voor de reis naar Rangoon kenbaar te maken. Cook verstuurde 120 brieven en telegrammen voor reserveringen en ontfermde zich over de veertig stuks bagage. Alles verliep geheel naar wens.

Per autoOok omdat er een agent van Cook meereisde, die altijd op afstand bleef en die de Twentse ondernemers vrijwel niet zag, maar die er wel voor zorgde dat na een inspanning verversingen klaarstonden. Uitstapjes werden liefst per auto gemaakt, maar als dat niet kon stonden rijtuig, riksja en draagstoel ter beschikking of een moderne elektrische tram. De auteur merkt op: 'Men heeft in Oost-Azië de straatwegen en het gas overgeslagen en is Europa nu veelal vooruit met verkeersmiddelen en elektriciteit.'

Logeren en dineren Tijdens het tweede deel van de reis vanaf Rangoon werd gedurende het verblijf in Indië veelvuldig gelogeerd en gedineerd bij bekenden. Uitnodigingen waren talrijk, het was al voldoende wanneer men gezamenlijke kennissen had. Of wanneer men een aanbeveling had van een hooggeplaatste.

De BorgVanzelfsprekend nodigde Van Wulfften Palthe de gastheren en -vrouwen ook uit voor een tegenbezoek bij hem thuis in Hengelo of op De Borg, het buitenverblijf bij Denekamp. Willem en zoon Wim bezochten tientallen plantages en fabrieken, zowel in Brits-Indië als in Nederlands-Indië. Het netwerken stond in die tijd op een hoog plan. Altijd waren ze op zoek naar interessante contacten en nieuwe exportmogelijkheden. Op de bezochte plekken kwamen ze bekenden uit Twente tegen of zagen ze dat een suikerfabriek geheel op Stork-machines draaide.

Verschillen in welvaart De grote verschillen in welvaart werden als een gegeven beschouwd. Er waren nu eenmaal 'heeren' en er waren bevolkingsgroepen die lager op de maatschappelijke ladder stonden. Als je als 'zwartje' of koelie geboren werd, dan was dat je lot. Zo sprak Van Wulfften een keer schamper over een Engelsman met 'een zwarte, als dame opgedirkte vrouw'. Maar anderzijds verzuchtte hij na nieuws over alweer hogere dividenden op zijn aandelen rubber, dat 'het jammer is dat de inlanders zo weinig vooruitkomen'.

Prostitutie Vanzelfsprekend logeerden ze overal in het beste hotel, geld speelde geen rol. Ze kochten veel exotische spullen, waarmee ze het thuisfront nog tijdens de reis van een constante stroom aan goederen voorzagen. Toch zag Willem wel degelijk ook misstanden. Hij was begaan met het lot van de duizenden prostituees in Japan. Prostitutie hoorde daar blijkbaar bij het dagelijks leven. De door hun ouders verkochte meisjes uit de armste klassen vulden het gezinsinkomen aan en werden in bordelen gevangen gehouden 'tot hun jeugd en aantrekkelijkheid voorbij zijn'. Dan hadden de geisha's het makkelijker, vond hij. Ze oefenden hetzelfde beroep uit, maar verkeerden in de betere kringen onder veel betere omstandigheden.

Thuisreis Na Japan aanvaardden ze de thuisreis. De nieuwe Trans-Siberische spoorlijn bracht de reizigers in negen dagen in Moskou. Vanaf Berlijn spoorde zoon Wim verder naar Nederland en vader Willem naar Tsjechië om zijn vrouw op te zoeken in het kuuroord Karlsbad, waar zij zomervakantie vierde.

Mooi beeldVan Wulfften Palthe's reisverslag geeft een mooi beeld van een tijd waarin de mogelijkheden op het gebied van techniek, verkeersmiddelen, communicatie, comfort en energievoorziening in een snel tempo toenamen, maar die vanuit maatschappelijk oogpunt nog statisch was. De invloed van de koloniale mogendheden in Azië was nog alomvattend. De kort erop uitgebroken Eerste Wereldoorlog maakte een einde aan La Belle Epoque en was een voorbode van nieuwe tijden, waarin uiteindelijk de dekolonisatie tot een heel ander Azië zou leiden dan Van Wulfften Palthe had gezien en beschreven.

Foto: D.W. (Willem) van Wulfften Palthe bij dochter Els in Tjandi (Java). Vanaf links: zoon Wim (met hoed), schoonzoon Dolf Joekes, Willem van Wulfften Palthe met kleinkind, dochter Els en een bediende.