Nieuws Zzp

Hans Borstlap: 'waarom de flexibilisering een veelkoppig monster is'

De 'flexkampioen van Europa' is geen titel waar Nederland trots op kan zijn, meent oud-topambtenaar Hans Borstlap. Er wordt reikhalzend uitgekeken naar zijn eindrapport over de toekomst van werk. De oud-topambtenaar doet samen met Piet Fortuin, aankomend voorzitter van vakcentrale CNV, zijn verhaal...

Laurens Kok 1 december 2019

Hans Borstlap Piet Fortuin

Hans Borstlap (links) en Piet Fortuin | Foto: ERIK VAN 'T WOUD

Nederland telt 2,2 miljoen flexibele arbeidskrachten en 1,2 miljoen zelfstandigen, schrijft AD. In 2003 had driekwart van de werkenden nog een vast contract, vijftien jaar later was dat aandeel gezakt naar zes op de tien. Geen Europees land doet Nederland dat na - en wíl dat ook niet doen. Want de flexibilisering van de arbeidsmarkt roept internationaal vooral onbegrip op, zo merkte Hans Borstlap afgelopen zomer, vlak na het verschijnen van het 'tussenrapport' van zijn commissie, waarin hij alarm sloeg over de 'tweedeling' op de arbeidsmarkt.

Toen werd Borstlap op de schouder getikt door een medewerker van de Oeso - het samenwerkingsverband van ontwikkelde, 'rijke' landen. ,,Wat is er aan de hand bij jullie?", vroeg de man, een Belg. ,,Flexwerk is in Nederland extreem doorgeschoten en dat hebben jullie nog zelf gedaan ook!". Borstlap kon de zuiderbuur alleen maar gelijk geven. Maar hij putte ook hoop uit de buitenlandse kritiek. ,,Want als je het zelf hebt veroorzaakt, kun je er ook zelf wat aan doen", zegt de voormalig topambtenaar, die zijn carrière begon als adviseur van premier Ruud Lubbers en in 2016 afscheid nam van de Raad van State.

Wildgroei

Borstlap spreekt over flexibilisering als een 'veelkoppig monster'. Hij zwaait met een stapel papieren waarin een opsomming staat van tientallen typen arbeidscontracten waarmee in Nederland wordt gewerkt. ,,Het is een chaos", zegt hij. ,,Er is geen mkb'er die hier nog wijs uit kan worden. Geen wonder dat zij grote twijfels hebben over het aannemen van mensen in vaste dienst. Flexibele arbeid blijft natuurlijk nodig voor tijdelijk werk. Maar nu is de situatie doorgeschoten."

Tegelijkertijd is er maar één groep die door de wildgroei aan dienstverbanden de dupe wordt: dat zijn de flexwerkers. Borstlap: ,,Het zijn mensen die heel hard werken voor weinig geld, in wie door werkgevers niet wordt geïnvesteerd en voor wie veel onzekerheid rest als ze ontslagen of ziek worden."

Sociale kwestie

Borstlap schuwt grote woorden niet. Hij spreekt over een 'nieuwe sociale kwestie', die uit 'menselijk, economisch en maatschappelijk oogpunt niet verantwoord is'. Over de schuldvraag laat hij zich liever niet uit. ,,Die vraag moet Piet maar beantwoorden", lacht hij. Piet is Piet Fortuin, aankomend voorzitter van vakcentrale CNV. Hij is nu nog voorzitter van CNV Vakmensen, dat morgen zijn 125-jarig bestaan viert. Op 1 januari volgt hij Arend van Wijngaarden op als boegbeeld van de christelijke vakbond.

Fortuin wijst naar de politiek. Door 'beleidskeuzes' is de prijs van flexibele arbeid erg goedkoop geworden. Hij noemt als voorbeeld de 'schoenendozen' die aan de Nederlandse zuidgrens staan, zoals distributiecentra. ,,Dat Bol.com van daaruit de Belgische markt bedient, is geen toeval", stelt Fortuin. ,,Nachtarbeid is in Nederland bijvoorbeeld veel goedkoper dan elders. Net als water zoekt men in de markt altijd naar het laagste punt."

Flexwerk

Belangrijk uitgangspunt voor de commissie: Nederland is geen lagelonenland. Bedrijven kiezen nu te vaak voor flexwerk omdat dit te goedkoop én te gemakkelijk is. Zij missen daardoor de prikkel om met vaste werknemers in gesprek te gaan over hoe flexibeler én productiever gewerkt kan worden. Borstlap: ,,Maar als je met elkaar werkt, heb je een relatie met elkaar en investeer je in elkaar, als het goed is. Dan heb je veel minder behoefte om zomaar een blik werknemers van buiten open te trekken."

"Laten we er geen haasje-over van maken maar fundamenteel de draad van deze aanbeveling oppakken"

Piet Fortuin, CNV

Fortuin valt hem bij. ,,Wij zijn als vakbond niet tegen flexibiliteit, maar we zijn er wel tegen dat arbeid als wegwerpartikel wordt gezien. Vroeger bij de scheerapparatenfabriek van Philips hadden ze het twee keer per jaar heel erg druk: voor Sinterklaas en voor Vaderdag. Dan werden er afspraken met het personeel gemaakt, waarbij er in die periodes meer werd gewerkt en in de zomer juist minder. Dat is het gesprek dat we ín bedrijven weer moeten voeren. In familiebedrijven gebeurt dat ook, als er een flinke klus is, wordt er op zaterdag doorgewerkt. Maar naarmate een onderneming groter en anoniemer is, gaat het slechter."

Waarde van werk

Borstlap zegt vooral de 'kijkrichting' te willen veranderen. De 'waarde van werk' moet volgens hem centraal komen te staan: ,,Werk gaat om waardigheid, om zingeving en is iets heel anders dan een pakje boter kopen in de winkel dat je weggooit als het op is. Die analyse moeten we samen eerst maken, voordat we weer terugvallen in oude discussies over de hoogte van de transitievergoeding en over de vraag of het salaris bij ziekte één of twee jaar doorbetaald moet worden."

Arbeidsongeschiktheidsverzekering

Een paar piketpalen heeft de commissie-Borstlap al geslagen. Iedereen die werkt, dus ook zzp'ers, moet een verzekering tegen arbeidsongeschiktheid krijgen. Daarnaast moet er voor iedereen een budget komen, een leerrecht, dat individueel ingezet kan worden tegen kennisveroudering. Borstlap: ,,Mbo'ers die op hun 15de de school wel mooi geweest vinden en aan het werk gaan, komen er nu vaak op hun 30ste achter dat ze toch nog wel meer hadden willen leren. Maar daarvoor ontbreken de middelen. Dat moet anders." Bij de christelijke vakbond gaan voor zo'n leerbudget de handen op elkaar, ook als dat potje voor scholing ten koste gaat van extra salaris. Fortuin: ,,60 tot 70 procent van onze leden is bereid om daarvoor loonruimte in te leveren, zolang het geld van henzelf blijft. Dat is een belangrijke voorwaarde."

Draad oppakken

Borstlap zegt dat zijn commissie 'dag en nacht' werkt om het rapport af te krijgen. Dat het tussenrapport door geen enkele vakbond, werkgeversclub of politieke partij is neergesabeld is volgens hem 'heel fijn'. Fortuin hoopt dat zijn collega's de verleiding zullen weerstaan om, als in januari het eindrapport er is, in oude reflexen te vervallen. ,,Laten we er geen haasje-over van maken", stelt de CNV'er, ,,maar fundamenteel de draad van deze aanbeveling oppakken." Die oproep is Borstlap uit het hart gegrepen. Hij is ervaren genoeg om te weten wat er anders gebeurt. ,,Geloof me, die onderste lade ken ik. Maar we moeten echt op een andere manier naar deze problematiek gaan kijken, anders komen we er nooit uit."

Nederland telt 2,2 miljoen flexibele arbeidskrachten en 1,2 miljoen zelfstandigen.