Zolang iedereen de schijn ophoudt, lijkt er geen probleem. Totdat iemand omvalt… en iedereen zegt:
‘Dat zagen we niet aankomen.’
‘Ja, achteraf zagen we wel signalen…’
‘Hij was de laatste tijd wat stiller.’
‘Ze werkte wel héél veel.’
Maar ja… ze zei steeds dat het goed ging.’
En dat is precies het punt. We zijn met z’n allen ongelooflijk goed geworden in het ophouden van de schijn. In het bedrijfsleven misschien nog wel meer dan ergens anders. Want daar draait het om resultaten, grip houden, doorgaan, oplossingen bedenken. Niet om twijfel. Niet om spanning. Niet om zeggen dat je het even niet weet. Dus leren mensen zichzelf iets aan. Doorgaan terwijl het eigenlijk niet meer gaat.
Lees ook: Uitgeput op de bank na een succesvolle werkdag? Pas op voor de functional freeze
Cultuur van vermoeidheid
Ik herken het ook vanuit mijn eigen verleden in het bedrijfsleven. Je zit in een omgeving waar targets gehaald moeten worden, waar verwachtingen hoog liggen en waar iedereen druk is. Dan ontstaat er bijna ongemerkt een cultuur waarin vermoeidheid normaal wordt. Waar altijd ‘aan’ staan gezien wordt als betrokkenheid. Waar degene die het langst doorgaat vaak het meeste respect krijgt. Totdat het ergens begint te wringen. Niet in één keer. Veel subtieler. Iemand die steeds korter reageert. Een leidinggevende die alleen nog maar brandjes blust. Een medewerker die thuis steeds minder energie overhoudt. Een team waarin de sfeer langzaam verandert.
Maar omdat iedereen blijft functioneren, lijkt er niets aan de hand.
Dat is het verraderlijke van keeping up appearances. Zolang de buitenkant nog draait, durft bijna niemand naar binnen te kijken. Wat me prikkelt in de inzichten van psycholoog Albert Sonnevelt is dat veel van dat gedrag niet ontstaat vanuit passie, maar vanuit angst. Angst om niet goed genoeg te zijn. Angst om controle te verliezen. Angst om door de mand te vallen. En eerlijk? Ik denk dat veel professionals zich daarin in stilte herkennen. Want achter veel bewijsdrang zit eigenlijk dezelfde vraag: Ben ik wel genoeg?
Dus gaan we harder werken. Nog beter ons best doen. Nog meer verantwoordelijkheid dragen. En ondertussen raken we steeds verder verwijderd van onszelf. Het bijzondere is dat juist de mensen die van buiten succesvol lijken, daar vaak het meeste last van hebben. De manager die alles onder controle lijkt te hebben. De ondernemer die altijd doorgaat of de medewerker die nooit klaagt.
‘Ik trek het eigenlijk niet meer’
Van buiten oogt het sterk. Maar van binnen kost het bakken energie om dat beeld overeind te houden. Ik zie het ook terug in mijn coachinggesprekken. Mensen die jarenlang vooral hebben gefunctioneerd op wilskracht. Die zichzelf zijn kwijtgeraakt in verantwoordelijkheden, verwachtingen en het idee dat ze vooral sterk moeten blijven. En weet je wat bijna altijd de eerste zin is die oplucht? ‘Ik trek het eigenlijk niet meer.’ Niet omdat daarmee ineens alles opgelost is. Maar omdat op dat moment de schijn even wegvalt. Daar begint vaak de echte beweging. Want zolang je probeert het perfecte plaatje overeind te houden, kun je jezelf ook niet eerlijk afvragen: leef ik eigenlijk nog wel op een manier die bij me past?
Albert Sonnevelt noemt burn-out dan ook niet voor niets vaak een ‘wake-up call’. Geen teken van zwakte, maar een signaal dat iemand te lang iets heeft volgehouden wat niet meer klopt. Dat iemand vooral heeft geleefd vanuit moeten, verwachtingen of bewijsdrang. En misschien is dat wel de grootste uitdaging van deze tijd. Te lang blijven hangen in een omgeving waarin je niet in je flow komt. Niet nóg succesvoller worden. Niet nóg productiever zijn. Maar leren herkennen wanneer succes ten koste begint te gaan van jezelf. Wake-up!
Gewoon jezelf kunnen zijn
Wat heb je uiteindelijk aan een carrière waarin alles klopt op papier, maar waarin je onderweg jezelf bent kwijtgeraakt? Ik denk dat steeds meer mensen daar ergens diep van binnen naar verlangen: een manier van werken en leven die niet alleen succesvol oogt, maar ook goed voelt. Waar voldoende ruimte is voor eerlijkheid. Voor twijfel. Voor het stellen van grenzen en voor het zeggen: ‘Ik weet het ook even niet.’
En misschien begint modern leiderschap daar wel. Niet bij degene die altijd sterk is. Maar juist bij degene die eerlijk genoeg durft te zijn om te laten zien dat hij ook gewoon mens is. Want opvallend genoeg gebeurt er dán vaak iets bijzonders. Dan ontstaat er rust. Veiligheid. Echte verbinding. Omdat anderen voelen: ik hoef hier blijkbaar ook niet perfect te zijn. En is dát uiteindelijk wel het tegenovergestelde van keeping up appearances. Niet de schijn ophouden. Maar gewoon jezelf kunnen zijn.
Tot slot
De beste ondernemers die ik heb ontmoet waren niet degenen die nooit twijfelden. Het waren degenen die snel genoeg zagen wanneer iets niet meer werkte. Die eerlijk durfden te zijn naar zichzelf. Die hulp vroegen voordat het te laat was. Die begrepen dat transparantie geen zwakte is, maar een vorm van professioneel leiderschap.
Want uiteindelijk is de schijn ophouden niets anders dan uitstel van de waarheid. En de waarheid heeft één vervelende eigenschap: die komt vroeg of laat toch boven tafel.
De vraag is alleen of jij hem zelf op tijd onder ogen ziet, of dat hij zich eerst aandient in de vorm van een burn-out, een conflict, omzetverlies of het vertrek van goede mensen. Dat laatste is meestal een stuk duurder.
