Het mkb is onmisbaar voor de economie. Maar liefst 99 procent van alle Nederlandse bedrijven valt onder het midden- en kleinbedrijf. Samen zijn deze bedrijven goed voor bijna 70 procent van de banen in Nederland.
Toch groeit het mkb nauwelijks door, blijkt uit de nieuwe ‘Staat van het mkb 2026’, waarin Erasmus Centre for Entrepreneurship en het lectoraat familiebedrijven van Hogeschool Windesheim de ontwikkeling van het Nederlandse mkb analyseren. In het eerste kwartaal van 2026 telde Nederland 1.654.300 mkb-bedrijven. Daarvan is 81 procent zzp’er, 15 procent microbedrijf, 2,7 procent kleinbedrijf en 0,6 procent middenbedrijf.
Vooral de stap naar een grotere omvang blijkt lastig. Van de microbedrijven uit 2014 groeide tien jaar later slechts 4,7 procent door naar het kleinbedrijf. Van de kleine bedrijven maakte 7 procent de stap naar het middenbedrijf. Bij het middenbedrijf groeide 7,5 procent door naar het grootbedrijf.
De onderzoekers vatten het probleem samen: , ‘Het mkb heeft dus voldoende dynamiek in oprichtingen, maar loopt vast bij de doorgroei.’
Veel zzp’ers, weinig werkgevers
De samenstelling van het mkb is de afgelopen tien jaar sterk veranderd. Het aantal zzp’ers groeide sinds 2016 met 85 procent. Het mkb met personeel groeide in dezelfde periode slechts 10 procent. Die groei van het aantal zelfstandigen vlakt inmiddels af. Volgens het rapport hangt dat deels samen met strengere controle op schijnzelfstandigheid. In het eerste kwartaal van 2025 gingen meer zzp’ers een flexibele arbeidsrelatie aan.
Dat Nederland veel kleine bedrijven telt, is op zichzelf geen probleem. Maar het wordt volgens de onderzoekers wel een risico als bedrijven onvoldoende schaal bereiken om te investeren in technologie, personeel, management en innovatie.
Productiviteit is het grote knelpunt
Nederland staat internationaal nog steeds in de top van de productiefste landen. Samen met Ierland, België en Luxemburg behoort Nederland tot de landen met de hoogste mkb-productiviteit in de EU. Het probleem zit vooral in de groei. De arbeidsproductiviteit groeide de afgelopen tien jaar gemiddeld met 0,5 procent per jaar. In de veertig jaar daarvoor was dat nog 1,5 procent per jaar.
Dat is urgent, omdat de arbeidsmarkt krap blijft. Door vergrijzing en een hoge arbeidsparticipatie kan toekomstige economische groei steeds minder komen uit extra personeel. Groei zal dus vooral moeten komen uit slimmer werken en hogere productiviteit, stellen de onderzoekers.
Binnen het mkb zijn de verschillen groot. De 10 procent meest productieve mkb-bedrijven zijn gemiddeld 6,8 keer productiever dan de 10 procent minst productieve bedrijven. Volgens de onderzoekers ligt de opgave daarom niet bij de koplopers, maar bij de grote middengroep van mkb-bedrijven die achterblijft bij innovatie en productiviteitsgroei.
“Uitstel is in deze tijd achteruitgang”
Justin Jansen Hoogleraar ondernemerschap
Beter leiderschap boven geld en AI
Het rapport noemt financiering, regeldruk en arbeidsmarktkrapte als belangrijke belemmeringen. Toch leggen de onderzoekers opvallend veel nadruk op leiderschap en management. Veel mkb-bedrijven hebben moeite met strategische planning, personeelsbeleid, digitalisering en het professionaliseren van processen. Daardoor worden nieuwe technologieën en bestaande kennis niet altijd goed benut.
Hoogleraar ondernemerschap Justin Jansen stelt dat het verschil tussen bedrijven vooral zit in het vermogen om te vernieuwen en in leiderschap dat die vernieuwing mogelijk maakt. ‘Uitstel is in deze tijd achteruitgang’, schrijft hij.
Ook financiering blijft een knelpunt, maar volgens hoogleraar Ronald Huisman is niet alleen de beschikbaarheid van geld het probleem. ‘Het is niet dat er geen geld voor mkb beschikbaar is. De zoektocht naar kapitaal lijkt een moeilijke.’ Vooral kleinere mkb-bedrijven weten vaak onvoldoende welke financieringsvorm bij hun groeiplannen past.
AI biedt kansen, maar mkb mist vaak basiskennis
AI en digitalisering kunnen helpen om productiever te werken, zeker nu personeel schaars blijft. Toch lopen kleinere bedrijven achter bij de toepassing van AI. Dat komt doordat digitale basiskennis ontbreekt en ondernemers niet altijd een duidelijke businesscase zien.
Onderzoeker Christopher Sabel schrijft dat ondernemers technologie niet invoeren om de technologie zelf. Ze willen weten welk probleem wordt opgelost en wat het oplevert in omzet of kostenbesparing. ‘Gebruik van technologie moet niet worden gezien als het doel, maar als een middel. Dat is de omslag die het mkb nodig heeft.’
Winst staat onder druk
De productiviteitsopgave komt op een moment dat veel ondernemers financieel onder druk staan. Volgens SRA-cijfers die in het rapport worden aangehaald, daalde in 2025 bij de helft van de mkb-bedrijven de winst. Bij een kwart ging het zelfs om een daling van 50 procent of meer.
